Tədbir istirakcilarının yayimladığı press-relizdə bildirilir ki, vətəndaşlardan müstəqillik illərində neft sənayesində neçə “Hasilatin pay bölgüsü (HPB)” (Production Sharing Agreement) tipli müqavilənin imzalandığını soruşmaq mürəkkəb sualdır. “İlk baxışdan adama elə gəlir ki, nəinki mütəxəssislər, hətta ölkəmizin bir çox sadə vətəndaşları belə tərəddüd etmədən cavab verər: “Bu sualın cavabı su içim qədər asandır”. Beləliklə də bütün “məlumatlı” vətəndaşlar inamla qeyd edəcəklər: “Azərbaycan xarici neft-qaz şirkətləri ilə indiyədək 26 HPB tipli müqavilə imzalamışdır”. İlk baxışdan onlar haqlıdırlar, çünki son zamanlar rəsmi və qeyri-rəsmi yayılan məlumatlarda məhz bu rəqəm hallanır.

Lakin əslində Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) hazırki ana qədər HPB tipli 28 (!) müqavilə imzalayıb.

Bəs Azərbaycan vətəndaşlarına “HPB tipli müqavilələrdən ən birincisi hansıdır” sualı ilə müraciət etsək, onları utandırmarıq ki! Çox ehtimal ki, yenə də özünə güvənən bir çox vətəndaşlar rahatlıqla qeyd edəcəkdir: “Azərbaycan Respublikasının ilk neft müqaviləsi “Azəri”, “Çıraq” və dərin sulu “Günəşli” yataqlarının istismarı üçün imzalanmış və sonradan ölkənin yeni neft strategiyasının başlanğıcı hesab edilən, nəticə etibarı ilə isə “əsrin müqaviləsi” adlandırılan neft müqaviləsidir”. Üstəlik 20 sentyabr tarixi “əsrin müqaviləsi”nin şərəfinə “Azərbaycanda neftçilər günü” kimi qeyd edilir və hər il bu günə həsr edilmiş xüsusi bayram tədbirləri həyata keçirilir.

Lakin çox ehtimal ki, bu müqaviləni yalnız əhəmiyyətinə görə HPB sazişlərinin pioneri adlandırmaq olar. Hesablamalar üçün isə (o cümlədən tarixçilər üçün) ARDNŞ-in “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının istismarı üçün xarici neft şirkətləri ilə imzaladığı müqavilə sayca ikincidir.

Əslində Azərbaycanın HPB növlü ilk neft müqaviləsi Bakının cənubuna doğru 45-50 km-lik məsafədə yerləşən “Ümbakı”, “Şimali Qaradağ” və “Korgöz” yataqlarının kəşfi və işlənməsi üçün imzalanmış hasilatın pay bölgüsü müqaviləsidir. Bu layihə 10 avqust 1994 cü ildə ABŞ-da ARDNŞ-in o vaxtkı vitse-prezidenti İlham Əliyevlə 1963-cü ildə Nyu-Jersidə yaradılmış özəl neft şirkəti olan BMB Oil İnc.-n prezidenti Əlirza Bozqurt arasında imzalanmışdır. 19 may 1999-cu il tarixində müqavilənin şərtlərinə görə kəşfiyyat işlərinin müddəti başa çatmışdır. Ancaq buna baxmayaraq BMB kəşfiyyat işlərinin aparılmasına dair üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməmişdir. Buna görə də Şirkət geoloji kəşfiyyat üçün ona ayrılan sahəyə olan hüququndan məhrum oldu. Beləliklə də Azərbaycanın HPB növlü ilk nüft müqaviləsi hətta 5 il belə qala bilmədi.

Digər müqavilələrə gəldikdə isə hazırda HPB növlü imzalanmış 11 layihə üzrə neft, kondensat və qaz hasil edilir. Yalnız iki müqavilə üzrə: D-222 (Yalama) və İnam yataqlarında axtarış işləri davam etdirilir. Dənizdə yerləşən “Araz-Alov-Şərq” neft yatağının işlənməsi üçün imzalanan müqavilə isə İranın hakimiyyət dairələrinin Xəzərin hüquqi statusunun axıradək müəyyən edilməməsini bəhanə edərək dənizin Azərbaycana aid hissəsinə olan ərazi iddiası ucbatından qeyri-müəyyən vaxtadək “dondurulmuşdur”. Elə bu səbəbdən də ARDNŞ-in “Lerik-dəniz” bloku üzrə imzaladığı müqavilə hüquqi qüvvəyə minməmişdir. “Zığ” və “Hövsan” yataqlarının işlənməsi isə təhvil-təslim işlərinin başa çatmamasına görə hələlik gecikir. Beləliklə də daha iki müqavilə hüquqi qüvvəyə malik deyil.

Onu da qeyd edək ki, imzalanmış 12 müqavilə artıq ləğv edilmişdir. Zənnimizcə belə bir hal da maraqlıdır ki, “Zığ” və “Hövsən” yataqları üzrə iki dəfə HPB növlü saziş imzalanmışdır.

Xatırladırıq ki, hələ 3 iyul 1997 ci il tarixdə Moskvada ARDNŞ “Kəpəz” yatağında axtarış işlərinin aparılması və işlənməsinin əsas prinsipləri haqqında Saziş (bu sənədin əsasında sonda HPB növlü müqavilə hazırlanmalı idi) imzalamışdir. Tərəflərin iştirakı payı aşağıdakı kimi bölünməli idi: LUKoil-30%; Rosneft-20%; ARDNŞ-50%. Lakin sonradan “Rosneft” layihədə iştirakından imtina etdi və nəticədə müqavilə ləğv edildi.