Azərbaycan elə ölkələrdəndir ki, burada transmilli şirkətləri geniş fəaliyyət göstərir. Respublikamızda daha çox neft sənayesi inkişaf etdiyinə görə isə neft şirkətlərinin sayı digər şirkətlərin sayını üstələyir. Təbii ki, hər bir vətandaş istəyər ki, onun ölkəsinə xarici investisiyalar qoyulsun. İnvestorların çox olması inkişafa təkan verən amillərdəndir. Bir şərtlə ki, xarici şirkətlər fəaliyyətlərini şəffaf şəkildə aparmalıdır. Bu şəffaflığı təmin etmək üçün isə ictimai nəzarət olmalıdır.

Sevindirici haldır ki, artıq ictimai nəzarətin formalaşdırılması istiqamətində neçə vaxtdır işlər gedir. AMİP, AXCP, ADP, VHP, ASDP, Ədalət Partiyasının beynəlxalq neft şirkətlərinin maliyyə şəffaflığını yoxlamaq üçün işçi qrupu yaratması isə prosesə təkan ola bilər. Məlum olduğu kimi, bir neçə ay öncə bu istiqamətdə fəaliyyət göstərmək məqsədilə bir qrup hökumət təşkilatı koalisiya yaradıb. Həmin qurumun fəaliyyəti barədə məlumat əldə etmək və adı çəkilən partiyaların təşəbbüsünə münasibət öyrənmək üçün İqtisadi və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Sabit Bağırova bir neçə sual ünvanladıq.

S.Bağırovun sözlərinə görə, 2002-ci ilin sentyabrında Britaniyanın baş naziri Toni Bleyer İoqanezburqda keçirilən BMT-nin sammitində "Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü" ilə çıxış edib. Təşəbbüsün mahiyyəti ondan ibarət olub ki, mədən sənayesi inkişaf edən ölkələrdə həm yerli hökumətlər, həm də həmin ölkələrdə fəaliyyət göstərən yerli və xarici şirkətlər şəffaflığa doğru müəyyən addımlar atsınlar. Yəni ilk növbədə hökumətə ödədikləri vəsaitlər haqqında ictimaiyyətə məlumat versinlər. Eyni zamanda bu məlumatları yerli hökumətlər ictimaiyyətə çatdırsınlar. Bununla da hökumətin mədən sənayesində fəaliyyəti nəticəsində nə qədər vəsait əldə etdiyi aşkarlanar.

Azərbaycanın bu təşəbbüsə ötən ilin iyununda qoşulduğunu xatırladan ARDNŞ-in keçmiş prezidenti onu da qeyd etdi ki, Londonda keçirilən konfransda hökumətin adından indiki prezident İlham Əliyev bəyanat verib: "Bunun ardınca ötən ilin noyabrında təşəbbüslə əlaqədar hökumət komissiyası yaradıldı və təşəbbüsə dair bir sıra təkliflər hazırlandı. Bu ilin mart-aprel aylarında təkliflər Londonda həm yerli ictimaiyyətə, həm də xarici ictimaiyyətə təqdim edildi. Daha sonra isə Azərbaycanın qeyri- hökumət təşkilatlarının böyük bir qrupu bu məsələni müzakirə edərək, koalisiyanın yaradılması haqqında qərar qəbul etdi. Mayın 13-də baş tutan təşəbbüsə 32 təşkilat qoşulub. Koalisiyanın rəhbər orqanı yeddi nəfərdən ibarət şura təyin olunub. Şuraya İctimai Vəsaitlər üzrə Monitorinq Mərkəzinin rəhbəri İnqilab Əhmədov, Tacirlər və İstehsalçılar Birliyinin prezidenti Sevgim Rəhmanov, Vətəndaş Təşəbbüsləri Mərkəzinin prezidenti Mais Gülaliyev, Neft sənayesində Resurs Məlumat Mərkəzinin rəhbəri Himayət Rizvanqızı, Neftçilərin Hüquqlarının Müdafiə Cəmiyyətinin rəhbəri Mirvari Qəhrəmanlı, İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri Qubad İbadoğlu, İqtisadi və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri kimi mən daxilik".

Ötən müddət ərzində şuranın bir çox fəaliyyətlərdə bulunduğunu diqqətə çatdıran S.Bağırov bu fəaliyyətə hökumətin təkliflərinə dair müəyyən rəylərin hazırlandığını vurğuladı: "Bununla yanaşı bizim koalisiya beş ay ərzində öz təkliflərini də hazırlayaraq şirkətlərə və hökumət komissiyasına təqdim etdi. Həm bizim həm də hökumətin təklifləri nəzərdən keçirildi, hökumət komissiyası şuranın iştirakı ilə şirkətlərlə bir neçə görüş təşkil etdi. Bütün bunların nəticəsi olaraq üç tərəfin birgə əməkdaşlığı haqqında memorandum hazırlanıb, gözlənilir ki bir ay ərzində bu sənəd imzalanacaq".

Müxalifət partiyalarının beynəlxalq neft şirkətlərinin maliyyə şəffaflığını yoxlamaq üçün işçi qrupu yaratmasına gəlincə isə İqtisadi və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri bu təşəbbüsü də müsbət dəyərləndirdi. Onun sözlərinə görə, nə qədər çox iştirakçı olarsa bu ictimaiyyətin prosesə fəal şəkildə qatılmasının göstəricisi olar: "Arzumuzdur ki, Azərbaycan cəmiyyəti, vətəndaşları, ictimai vəsait üzərində nəzarəti gücləndirsin. İctimai vəsaitlərə isə dövlət büdcəsi, neft gəlirləri, beynəlxalq maliyyə qurumları tərəfindən hökumətin zəmanəti əsasında verilmiş borclar, kreditlər aiddir. Bu ictimai vəsaitlər üzərində nəzarətin təşkil edilməsi olduqca mühüm məsələdir. Çox yaxşı ki, Azərbaycanda bu istiqamətdə mühüm addımlar artıq müşahidə olunur. Siyasi partiyaların da belə təşəbbüsləri ümumi işimizə köməkdir. Amma yaxşı olar ki, siyasi partiyalar bizim fəaliyyətimizlə yaxından tanış olsunlar. Onlar Koalisiyamızın vebsaytından bir çox məlumatlar əldə edə bilərlər. Vebsaytımızın adı: www.eiti-az.org. Lakin biz əyani şəkildə məlumat verməyə və fikir mübadiləsi aparmağa həmişə hazırıq. Partiyalar qeyri-hökumət təşkilatlarına kömək etmək istəyirlərsə, buyursunlar. Onların köməyindən heç kim qaçmamalıdır. Biz də onlara kömək etməyə hazırıq. Şəffaflıq ümumi işimizdir".

Maraqlıdır, ictimai nəzarətin gücləndirilməsinə cavab olaraq bu günə qədər hansısa neft şirkəti maliyyə şəffaflığı tələbinə əməl edibmi? Yoxsa bir çox hallarda saymazlıq nümayiş etdirən neft şirkətləri bu dəfə də ənənələrinə sadiq qalmaq gücünü nümayiş etdirir?

S.Bağırovun sözlərinə görə, əvvəllər xarici neft şirkətlərinin hesabatları pərakəndə xarakter daşıyıb. ABƏŞ Konsersiumu hər rüb jurnalistlərə məlumatlar versə də ictimaiyyəti maraqlandıran sualların bir çoxu öz əksini tapmır: "Amma "Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü" irəliləməyə başladığı üçün çox güman ki, vəziyyət yavaş-yavaş dəyişiləcəkdir. Həmin təşəbbüs çərçivəsində yaxın gələcəkdə mütəmadi şəkildə ildə iki dəfə martın 15-də ötən il üzrə, avqustun 15-də isə birinci yarım il üzrə maliyyə hesabatları dərc olunacaq. Düzdür, bu maliyyə hesabatlarında hərtərəfli məlumat əks etdirilməsə də, bu günə qədər aşkarlanmayan bir çox məlumatlar öz əksini tapacaq. Hesab edirəm ki, bu irəliyə addımdır. Eyni zamanda beynəlxalq səviyyədə təşəbbüslər gözlənilir. "Mədən Sənayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü"nə artıq bir neçə ölkə qoşulub. Qırğızıstanda ilk hesabatlar dərc olunub. Qazaxıstan qoşulmasa da bu istiqamətdə addımlar atılır. Mədən sənayesi inkişaf edən bütün ölkələr yavaş-yavaş təşəbbüsə qoşulacaq. Sadəcə bir məsələ problem yaradır ki, şirkətlər hər bir məlumatı açıqlamaqda ehtiyat edirlər. Çünki şirkətlər bir-biri ilə rəqabətdədirlər. Ona görə də maraqlıdırlar ki, ölkələr, bütün şirkətlər bu prosesə qoşulsun. Hər hansı şirkət qabağa düşüb məlumatları şəffaflığı ilə açıqlasa, şəffaflıqdan boyun qaçıran başqa bir şirkət həmin məlumatlardan istifadə edib, biznes dairəsini genişləndirə bilər. Bu da birincinin rəqabətdə uduzması deməkdir. Ona görə də bütün şirkətlər və neft sənayesi ilə məşğul olan ölkələrin "Mədən sənayesində şəffaflıq təşəbbüsü"nə qoşulması arzu olunandır. Hazırda iki şirkət- Şel və Talisman artıq bəyan ediblər ki, onlar fəaliyyət göstərdikləri bütün ölkələrdə maliyyə şəffaflığını təmin edəcəklər. Vətəndaş cəmiyyətinin üzərinə düşən isə nəzarətdir. Hər bir vətəndaş gün ərzində cibindəki pulu bir neçə dəfə saydığı kimi ictimai vəsaitə diqqətini artırmalıdır. Çünki həmin vəsaitdə onun da payı var".